Presentación do Poemario Lóstregos de orballo de Fina Roca, en Ferrol, por Siro López Lorenzo. O día 6 de xaneiro de 2026 no Ateneo Ferrolán.
Boas tardes.
Fina Roca, a dama a quen acompaño hoxe neste escenario, é unha poeta ferrolá autora de varios libros; un recente, precioso de contido e de forma porque está deseñado pola filla Carolina Núñez Roca, que disto sabe canto cómpre saber e máis. O libro é un poemario titulado Lóstregos de orballo e Fina, por razón de amizade e por sermos ferroláns os dous, quixo que hoxe llo presentase eu no Ateneo. Foi unha mala elección porque a miña formación en Arte poética non está á altura que a obra merece. O meu primeiro contacto coa poesía foi a que tiven con catro e cinco anos na Noite das Pepitas ao memorizar as letras que cantaban as rondallas:
Cuando duermen las flores
en sus bellos pensiles
y los blancos luceros
comienzan a rutilar (…)
Ou esta outra:
Por tus bellos encantos,
Pepita hermosa,
del jardín de mis sueños
tú eres la rosa.
Outra máis:
Pepita bella y gentil,
yo te amo con frenesí…
A música tapaba todo como tapan o pementón os chourizos malos e as especies os malos callos. Sempre pensei que aqueles letristas poderían facer mellores estrofas pero que se esforzaban en manter a cursilería como un valor propio da noite máxica ferrolá, e probablemente era así. A miña relación coa poesía mellorou cando nos primeiros anos do bacharelato descubrín a Rubén Darío contándolle un conto a Margarita:
Margarita está linda la mar,
y el viento,
lleva esencia sutil de azahar;
yo siento
en el alma una alondra cantar;
tu acento:
Margarita, te voy a contar
un cuento.
Con dez anos lía estes versos e non sabía que pensar, que sentir nin que dicir. O poeta parecíame un funámbulo dos circos dando brincos nun aramio que se movía dun lado a outro ameazándoo con lánzalo como un lote. Pero tamén con dez anos lin nos mesmos libros a Manuel Machado, eloxiando ao Cid, e pareceume o forzudo do circo que collía cos dentes o cinto dunha rapaza e levantábaa no ar. Eu lía:
El ciego sol se estrella
en las duras aristas de las armas,
llaga de luz los petos y espaldares
y flamea en las puntas de las lanzas.
El ciego sol, la sed y la fatiga
por la terrible estepa castellana,
al destierro, con doce de los suyos
-polvo, sudor y hierro- el Cid cabalga.
Mil veces que o lía, mil veces que un arrepío me percorría o lombo. De maneira, querida Fina, que algunha sensibilidade teño e leigo de todo, de todo, en materia poética non son e sei que hai poesía e poesía e poetas e poetas. E como na miña casa cantabamos a Rosalía e a Curros, tamén aprendín en galego algunhas das creacións supremas da poesía universal. Certo que andando o tempo devorei e dixerín a obra de poetazos como Uxío Novoneira, Salvador García-Bodaño, Luz Pozo, Xoana Torres, Celso Emilio, Ramiro Fonte, Eva Veiga, Ferrín… Certo que ata fun tan ousado como para prologar un precioso poemario da ferrolá Rosa María Milleiro e presentar outro da inesquecible Fusa Guillén, morta moi nova, demasiado nova. Certo que nos últimos anos do franquismo a miña relación cos poetas amigos era moi intensa e que intensa era tamén con poetas alleos que sentía cercáns, como Neruda e César Vallejo. Xuntabámonos na miña casa de Villa Soledad varios matrimonios amigos e despois de cear escoitabamos a unha parella de rapsodas extraordinarios. El, anunciaba cunha fermosa voz de baixo: . E quedábamos quedos, alentando a pouquiños. E o rapsoda arrincaba:
<Desventurado, ni el fuego ni el vinagre caliente/en un nido de brujas volcánicas,/ ni el hielo devorante,/ ni la tortuga pútrida/ que ladrando y llorando con voz de mujer muerta, te escarbe la barriga,/buscando una sortija nupcial y un juguete de niño degollado,/serán para ti una puerta oscura, arrasada>.
E nós sen pestanexar. Remataba el, e empezaba ela cunha voz arxentina,
doce, preciosa:
Niños del mundo,
si cae España -digo, es un decir-
si cae
del cielo abajo su antebrazo (…)
Que? Que pasaría se caese España baixo a rebelión fascista?
Aquela muller dicíallo aos nenos poéticamente e con voz trémula:Niños, ¡qué edad la de las sienes cóncavas!
¡qué temprano en el sol lo que os decía!
¡qué pronto en vuestro pecho el ruido anciano!
¡qué viejo vuestro 2 en el cuaderno!
E aí, cando dicía o verso: <¡Qué viejo vuestro 2 en el cuaderno!>, a min
enchíanseme os ollos de bágoas e Chente carraspeaba.
Verdade que tamén a ti, Fina, te conmove a galanura do verso; <¡qué viejo vuestro 2 en el cuaderno!>. É a maxia da poesía. Si, todo é certo. Zote de todo non son, pero este libro tan ben concebido, tan ben estruturado, tan ben deseñado e tan ben editado merecía o mellor presentador, o que máis sabe de poesía no mundo: o poeta ferrolán Miguel Carlos Vidal, de 99 anos, creador con Tomás Barros e Mario Couceiro da prestixiosa revista Aturuxo, editada nesta cidade de 1952 a 1960. Ese debería ser o presentador do teu libro, Fina. O que ti, a túa filla e o voso libro merecedes. El faría virguerías. Eu farei o que poida. Falo de Miguel Carlos Vidal porque, certamente, é quen máis sabe de poesía no mundo e porque recentemente, coa presentación da revista Ferrol Análisis, recibiu unha homenaxe do Club de Prensa, á que non puiden asistir, pero súmome a ela aquí e agora.
Vou ao libro e empezo reparando no texto: <<Entre pregos, fotos e Lembranzas>>, de introdución ao poemario porque nel hai unha declaracións de intencións da poeta: <<deixar aflorar os sentimentos e emocións nun mundo cada vez máis deshumanizado e globalizado no que o gran capital manda>>. E detéñome en dúas opinións de Xaime Oroza Carballo, oprologuista, que comparto totalmente: <<Lóstregos de orballo é un conxunto de cincuenta poemas ensarillados, de alto valor poético, cunha voz moi persoal. É Fina Roca dende o comezo ao remate, requintando a voz, sublimando o canto, abrindo o espírito. Ata os máis curtos teñen forza para soster o alento e deter o tempo co seu latexo de beleza>>. E máis adiante: <<Fina escribe poesía como alenta, e deixa no ar a beleza do latexo da palabra, tinguindo de cor a néboa da existencia coa súa voz>>. Está moi ben, pero por que fai poesía Fina Roca? Polo mesmo que o fan todos os poetas de verdade: para ofreceren e compartiren o seu canto. Un poeta cantor que coñecín pouco e admirei moito –o arxentino Horacio Guaraní- dicía nunha canción: <Si se calla el cantor, calla la vida/ porque la vida, la vida misma, es todo un canto./ Si se calla el cantor mueren de espanto/ la esperanza, la luz y la alegría>. Horacio Guaraní era un cantor e poeta popular, con problemas na disposición das comas e nas concordancias, pero a min emocionoume como poucos.
E neses poucos está Fina Roca. Ela, que coñece os seus poemas como a fillos, distribuínos en alcobas por grupos: unha para os lóstregos abstractos, outra para os sensitivos, outra máis para os reflexivos, e a última para os insensíbeis. Iso está moi ben para quen queira facer unha análise profunda da súa poesía, pero a min a única diferenciación que me interesa é a dos poemas que me chegan e non me chegan. E práceme dicir que me chegan os máis deles desde todas as alcobas.
Leo:
Dime, alma, razón etérea da miña existencia,
que entelequia, divina ou humana,
pode apropiarse do meu espírito soberano?
E máis adiante:
Alma, altiva e vaidosa/ verxel de fracasos doridos/,
por que me humillas coas túas ansias perdurábeis
de salvación eterna?
Estes non son versos feitos con palabras buscadas no dicionario nin coa Intelixencia Artificial. Son versos que teñen a fondura filosófica dos mellores aforismos e a maxia dos grandes acertos poéticos como ese <qué viejo vuestro 2 en el cuaderno>, que levo comigo como unidade de medida poética sempre. Fina Roca fala das bolboretas e chámalles: <radiante luz dos sentimentos>. É un acerto, un grande acerto. As bolboretas son a luz da miña infancia na costa do Campo de Batallóns, onde o secadoiro de peles do matadoiro. Eu medrei entre centos, milleiros, de bolboretas brancas, amarelas, azuis, violetas, de moitas e esplendorosas cores, que os nenos chamabamos <reis> e outras máis pequenas e menos fermosas, que chamabamos raíñas. Cando anos despois lin o Merlín e familia de Cunqueiro, pensei que o mundo que o mago mostraba aos nenos da Terra de Miranda a través das pompas de xabrón era o meu mundo entre as bolboretas da costa no Campo de Batallóns.
Algúns versos de Fina Roca teñen un punto de humor que os converte en agudos aforismos, dignos de Bergamín e Juan Ramón Jiménez, mestres do xénero. Encántame este: < O libre albedrío fuxíu de min/ para evistarme molestias>. Paréceme sublime. E este outro: <Os soños afástanse de min/ e non teño inimigos a quen botar a culpa>. Esta muller pensa, pensa tanto que ás veces ten maniotas no pensamento. Cóntao nun verso. Teño que rematar e fágoo cunha dobre observación: engaiólame a poesía amorosa de Fina Roca. Apréixanme os versos en que expresa o desexo, a necesidade, de ser amada alma a alma e pel a pel : <Nisto e noutro,/ que non podo explicar,/ invadiume o desexo irreprimíbel/ de querer ser amada// sen redimirme de nada/ de sentir a sensación de gloria>. E arrepíanme pero apréixanme tamén os versos de denuncia da violencia machista: < Tentache cambiar a miña vida sen consultarme/ manipulaches a miña propia percepción da realidade,/ para controlarme, asustarme, humilarme e illarme>. E de súpeto, no medio do poema, este verso terrible: < Que che fixen para odiarme tanto>.
Versos terríbeis todos son os do poema Violación: <Non chegaches á floración…/ Anxo meu,,,>.
Non leo máis.
O prologuista Xaime Oroza Carballo di que Fina é unha voz orixinal na poesía galega. Iso é difícil, é o difícil, o máis difícil; pero ela consígueo e danos a clave: <Peneiro a luz das palabras/ nun muiño de mareas literaias>. Diso se trata: non de peneirar as palabras –iso facémolo todos-, senón de peneirar a luz das palabras para quedar coa propia luz. E esa luz – a súa luz- está en versos que son só raiolas de luz e versos que proxectan sombra, ás veces negra sombra. Versos breves, case silentes, e versos soltos e libres como andoriñas que voan e <<zurrichan, zurrichan, zurrichan e zurrichan>>. Eu calo e non zurricho máis. Déixovos coa poeta Fina Roca. Siro López Lorenzo
